Targowicki (z Targowisk, od XVI w. zwanych Targowiskiem) Zygmunt h. Tarnawa (zm. 1512), sekretarz królewski, kanclerz Fryderyka Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, kanonik przemyski i krakowski, kustosz sandomierski, archidiakon przemyski i lubelski.
Pochodził z rodziny rycerskiej h. Tarnawa, posiadającej wsie Targowiska i Zakrzew w ziemi lubelskiej oraz Lipie w ziemi chełmskiej. Był synem Mikołaja, dziedzica Targowiska w l. 1437–62, i zapewne Jadwigi, córki Żegoty ze Zdziłowic, bratankiem Stanisława z Gałęzowa. Miał braci: Gotarda i Mikołaja (zm. przed 1499), wojskiego lubelskiego (1485–94), żonatego z Zofią, córką Żegoty Ryterskiego, a krewnym, może też bratem, był bp chełmski i przemyski Jan z Targowisk (zob.).
Karierę zawdzięczał T. swym domniemanym braciom, którzy już w l. siedemdziesiątych XV w. przebywali na dworze króla Kazimierza Jagiellończyka. W r. 1480 zapisał się na Uniw. Krak. wnosząc opłatę immatrykulacyjną 2 gr, lecz studiów nie ukończył. Przed r. 1489 wyjechał do Italii, gdzie uzyskał stopień dr. dekretów (wg A. Krzyckiego studiował prawo w Bolonii, ale brak jego nazwiska wśród promowanych tam doktorów prawa), a w Rzymie otrzymał niższe święcenia. W r. 1489 wrócił do kraju i 11 IX t.r. bp Jan Targowicki (Jan z Targowisk) mianował go archidiakonem w kapit. przemyskiej, po śmierci Michała z Kleparza. W związku z objęciem tej funkcji T. podjął starania o dyspensę papieską, umożliwiającą mu przyjęcie wyższych święceń w kraju, mimo uzyskania niższych w Rzymie; udzielił mu jej w r.n. papież Innocenty VIII. Zapewne wyświęcił T-ego sufragan krakowski, ponieważ bp Fryderyk Jagiellończyk nie miał jeszcze święceń. W r. 1490 został T. wraz z dziekanem kapit. przemyskiej Bernardem Wilczkiem wyznaczony przez bp. Targowickiego do przeprowadzenia kontroli w biskupim kluczu Radymno. W kwietniu 1491 mianował T. pisarza kapituły i konsystorza przemyskiego Mikołaja Maciejowskiego z Brzozowa pełnomocnikiem kapituły w sprawie sprzedaży części uposażenia archidiakonii. W r. 1491 lub 1492 ustąpił z archidiakonatu, ale pozostał w kapit. przemyskiej i jako kanonik otrzymał wieś prestymonialną fundi Pnikut. Jego rezygnacja być może wiązała się z przejściem, prawdopodobnie w poł. r. 1492, na służbę bp. Fryderyka Jagiellończyka. T. stanął na czele kancelarii biskupa i pełnił tę funkcję do jego śmierci. Utrzymywał jednak nadal kontakt z kapit. przemyską i 7 I 1495 wystąpił w dokumencie bp. przemyskiego Mikołaja Prymusa z Krajowa, wprowadzającego aniwersarz za duszę Jana Targowickiego. Dn. 6 II 1495 w Łowiczu Fryderyk Jagiellończyk ustanowił go kustoszem sandomierskim.
Na początku marca 1495 wraz z bp. Fryderykiem, królową Elżbietą Rakuszanką i dwiema królewnami był T. w Wilnie na spotkaniu z wielkim księciem lit. Aleksandrem Jagiellończykiem. Przed 8 XII t.r. został wprowadzony do krakowskiej kapit. katedralnej, tego dnia w Kurzelowie wystąpił już jako kanonik krakowski. Niedługo potem został sekretarzem królewskim. Jako poseł króla Jana Olbrachta wezwał 24 IV 1497 w Królewcu wielkiego mistrza Zakonu Johanna von Tieffena do udziału w wyprawie przeciw Turcji. Po klęsce wyprawy, w obliczu groźby najazdu tureckiego, posłował do Budy, aby w imieniu Jana Olbrachta prosić króla węgierskiego Władysława II Jagiellończyka o pomoc i współpracę. W stolicy Węgier przebywał zapewne jeszcze w maju i czerwcu 1498, gdy wysłane zostało polsko-węgierskie poselstwo na sejm Rzeszy we Fryburgu. Być może już po śmierci Bernarda Lubrańskiego (zm. 26 II 1499) został ustanowiony przez króla lub przez kard. Fryderyka archidiakonem lubelskim; beneficjum objął przed 10 IV 1504, kiedy wydzierżawił jego dochody. Był obecny 3 II i 9 X 1500 oraz 3 II 1501 na posiedzeniach generalnych krakowskiej kapit. katedralnej. Wraz z bratem Gotardem uzyskał 14 IV 1501 od Jana Olbrachta zwolnienie z podatków na cztery lata dla dóbr rodzinnych (Targowiska, Zakrzowa i Lipia), zniszczonych przez Tatarów.
Po śmierci kard. Fryderyka (14 III 1503) został T. kanclerzem królowej Elżbiety Rakuszanki. W r. 1504, po śmierci Jana ze Starzechowic, otrzymał wikariat generalny in spiritualibus bp. krakowskiego Jana Konarskiego; urząd pełnił do okresu między 1 V a 28 V 1508. W Wieluniu brał udział na początku lutego 1504 w rozsądzaniu sprawy o dochody, wytoczonej przez mistrzów Uniw. Krak. woj. lubelskiemu Mikołajowi Kurozwęckiemu. Jako kustosz sandomierski zarządzał wsiami Świerże Wielkie i Małe; 5 IX t.r. król rozstrzygnął spór o granice tych wsi, który T. toczył co najmniej od r. 1497 z Klemensem z Bielan. Najpóźniej w r. 1504 zrezygnował z kanonii przemyskiej «fundi» Pnikut, być może w związku z podjętymi przez siebie i popartymi przez króla Aleksandra I Jagiellończyka staraniami o dziekanię w katedrze krakowskiej lub w związku z objęciem funkcji wikariusza generalnego krakowskiego. W dn. 15 i 28 IV 1505 władca prezentował go, jako kanclerza królowej, na dziekanię w katedrze krakowskiej po śmierci poprzedniego dziekana Mikołaja Krzyckiego, jednak kapituła nie przyjęła tej kandydatury i uznawała za dziekana Piotra Wapowskiego, mimo że król zwracał się do niej dwukrotnie w sprawie T-ego, powołując się na przyznane mu przez papieża prawo prezenty. Dn. 13 IV 1507 zawarł T. porozumienie dotyczące zawady na Wiśle między Świerżami a Maciejowicami z dziedzicem Maciejowic Kacprem Maciejowskim. Był obok królewny Elżbiety, bp. Jana Konarskiego, bp. poznańskiego Jana Lubrańskiego, kaszt. krakowskiego Spytka z Jarosławia, star. lubelskiego Mikołaja Firleja oraz rajcy krakowskiego Jana Bonera jednym z egzekutorów testamentu Elżbiety Rakuszanki, spisanego 27 VI 1505 w Krakowie. Po śmierci królowej (30 VIII 1505) wycofał się na pewien czas z działalności publicznej, koncentrując się zapewne na sprawach związanych z posiadanymi przez siebie beneficjami. Z polecenia bp. Konarskiego, jako dziekan i kanonik krakowski oraz archidiakon lubelski, wizytował w r. 1509 lub 1510 wraz z woj. lubelskim Mikołajem Firlejem i rajcami lubelskimi szpital Świętego Ducha w Lublinie. Przed 10 II 1510 znalazł się ponownie w kancelarii królewskiej i aż do śmierci był jednym z najaktywniejszych sekretarzy króla Zygmunta I. Jako ekspert prawno-historyczny uczestniczył w czerwcu t.r. w rokowaniach z zakonem krzyżackim na zjeździe poznańskim. Wraz z archidiakonem krakowskim Piotrem Tomickim został 8 X wysłany przez kapit. krakowską na synod prowincjalny piotrkowski. Wziął też udział w obradach synodu zwołanego na 11 XI oraz jego drugiej części, rozpoczętej 6 I 1511; w przerwie obrad działał w kancelarii królewskiej. Na synodzie bp Konarski wyznaczył T-ego i Tomickiego na swych pomocników dla przeprowadzenia reorganizacji Uniw. Krak. oraz dla oceny przygotowania i postawy moralnej jego profesorów. T. spisał własnoręcznie testament, wyznaczając na jego egzekutora kanonika krakowskiego i prepozyta skalbmierskiego Jana Karnkowskiego. Zmarł między 15 II a 9 V 1512, kiedy bp Konarski prezentował Piotra Tomickiego na wakującą kustodię sandomierską.
Najpewniej bratanicą T-ego była Zofia, żona Krzysztofa Szydłowieckiego (zob.), a bratankiem Jan, zapewne tożsamy z podkomorzym lubelskim (1524–9).
T. był zapewne właścicielem księgozbioru, z którego przynajmniej dwa kodeksy, identyfikowane jako „Expositio super totum Corpus ewangeliorum sive de gestis Domini Salvatoris” oraz „Questiones super IV libros Sentenciarum”, zapisał w testamencie kapit. przemyskiej. Posiadał dom w Krakowie, przekazany 15 V 1512 przez kapit. krakowską kanonikowi Tomaszowi Rożnowskiemu.
Andrzej Krzycki poświęcił T-emu wierszowane epitafium („Andreae Cricii Carmina”, wyd. K. Morawski, Kr. 1888 s. 178–9).
Korytkowski, Arcybiskupi gnieźn., II; Łętowski, Katalog bpów krak., IV; Niesiecki, IX; Wiśniewski, Katalog prałatów sandomierskich, s. 297; – Barycz, Hist. UJ; Barycz, Polacy na studiach w Rzymie, s. 70; Biskup M., Polska a zakon krzyżacki w Prusach w początkach XVI wieku, Olsztyn 1984 s. 59, 263–4; Chorążyczewski W., Przemiany organizacyjne polskiej kancelarii królewskiej u progu czasów nowożytnych, Tor. 2007 s. 89, 93–4, 121–2, 124, 131, 134–5, 158–9; Knapek E., Akta oficjalatu i wikariatu generalnego krakowskiego do połowy XVI wieku, Kr. 2010; Krzemieniecki J., Bernardinus Gallellus de Jadra, vicarius et officialis generalis cracoviensis 1509–1517, Kr. 1934 s. 63, 82, 84, 125, 128, 142, 152, 205; Kumor B. S., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, Kr. 1998 I 36, Kr. 1999 II 47, 51, 56, 274, Kr. 2002 IV 68; Łosowska A., Kolekcja Liber legum i jej miejsce w kulturze umysłowej późnośredniowiecznego Przemyśla, W.–Przemyśl 2007 s. 37, 55–6, 84, 92, 102, 155; taż, Pennae investivi Praemisliae, Przemyśl 2011 s. 75, 79, 110, 181–2, 273, 318; Odrzywolska-Kidawa A., Biskup Piotr Tomicki (1464–1535), W. 2004 s. 64–5, 80, 83, 114, 125–6, 128, 144; Pociecha W., Geneza hołdu pruskiego (1467–1525), Gdynia 1937 s. 42; Rybus H., Królewicz kardynał Fryderyk Jagiellończyk jako biskup krakowski i arcybiskup gnieźnieński, W. 1935 s. 58–9, 64, 77–8; Sochacka A., Własność ziemska w województwie lubelskim, L. 1987 s. 92, 183–4, 234; Subera I., Synody prowincjalne arcybiskupów gnieźnieńskich, W. 1971 s. 98; Sułkowska-Kurasiowa I., Polska kancelaria królewska w latach 1447–1506, Wr. 1967 nr 169; Śliwa T., Skład osobowy kapituły przemyskiej w początkach XVI wieku (1500–1525), „Kron. Diec. Przemyskiej” T. 46: 1980 z. 3/4 s. 75, T. 47: 1981 z. 3/4 s. 76; Wadowski J. A., Kościoły lubelskie, Kr. 1907 s. 105, 364; Wyczański A., Między kulturą a polityką, W. 1990 s. 27, 266; – Acta capitulorum, II; Acta capitulorum Crac.; Acta Tom., I; Akta grodz. i ziem., III; Album stud. Univ. Crac., I, 245; Arch. Sanguszków, V nr 46, 47; Bielski, Kronika, III, 956; Cod. epist. saec. XV, III; Cod. Univ. Crac., III, IV; Corpus Iuris Pol., III nr 64, 103; Diplomata Regum Poloniae et privilegia cardinalium Polonorum a saeculo XIII usque ad saeculum XVI in chartis pergamineis scripta in Archivo capituli sandomiriensis conservata, Wyd. J. Wiśniewski, [b.m.w.] 1928 nr 19; Księga promocji Wydz. Sztuk Uniw. Krak.; Materiały do dziejów dyplomacji polskiej z lat 1486–1516 (kodeks zagrzebski), Oprac. J. Garbacik, Wr.–W.–Kr. 1966 nr 16, 45; Matricularum summ., II–IV; Metryka Uniw. Krak., I, II; Mon. Pol. Hist. (S.N.), X 2; Prawa, przywileje i statuta m. Kr., I z. 2 nr 747; Przybyszewski, Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu, III nr 186, IV nr 3, 27, 61, 63, 65, 91, 103, 113, 149, 228; Rachunki królewskie 1471–2 i 1476–8; Sprawozdanie z poszukiwań w archiwach i bibliotekach rzymskich do dziejów Polski w wiekach średnich za lata 1899–1913, Oprac. W. Abraham, „Arch. Kom. Hist.” S. 2 T. 1: 1923 s. 19; Wywody szlachectwa w Polsce XIV–XVII w., Wyd. W. Semkowicz, „Roczn. Tow. Herald.” T. 3: 1911–12 nr 151; – Arch. Archidiec. Lub. w L.: Akta Konsystorza Lub., nr 8 k. 66v, 69v; Arch. Kurii Metropolitalnej w Kr.: sygn. AEp t. 4 k. 110v, 130v, t. 5 k. 11v–12, 144v.
Jacek Chachaj